Sosyal güvenlik hukukuna ilişkin bir tespit davasında, davacının talebinin yargılama sırasında davalı Kurum tarafından kısmen karşılanması üzerine, davacı vekilinin 'davamız konusuz kalmıştır' şeklindeki beyanına rağmen, Bölge Adliye Mahkemesinin bu durumu 'kamu düzeni' ve 're'sen araştırma ilkesi' kapsamında incelemesi gerekir mi? Metindeki YHGK kararında belirtildiği gibi, davanın konusuz kalmadığının tespiti halinde, davacının bu yönde bir istinaf başvurusu olmasa dahi BAM'ın esasa girerek karar vermesi mümkün müdür?

Evet, gerekir. Metindeki YHGK kararının temel argümanı budur. Sosyal güvenlik hakkı, Anayasa ile güvence altına alınmış temel bir haktır ve kamu düzenine ilişkindir. Bu tür davalarda, taraflarca hazırlama ilkesi değil, 're'sen (kendiliğinden) araştırma ilkesi' geçerlidir. Bu ilke uyarınca hakim, tarafların beyan ve talepleriyle bağlı değildir; maddi gerçeği kendiliğinden araştırmakla yükümlüdür. Somut olayda, davacı 01.08.1995-31.12.2004 arasını talep etmiş, Kurum ise 01.05.2005'ten itibaren tescil yapmıştır. Davacının talebi tam olarak karşılanmadığı için dava hukuken konusuz kalmamıştır. Davacı vekilinin 'davamız konusuz kalmıştır' şeklindeki beyanı, hukuki bir yanılgıya dayanmaktadır ve re'sen araştırma ilkesinin geçerli olduğu bir davada hakimi bağlamaz. Bölge Adliye Mahkemesi (BAM), istinaf incelemesinde, tarafların istinaf sebepleriyle bağlı olsa da, 'kamu düzenine aykırılık' hallerini re'sen gözetmek zorundadır (HMK m. 355). Bir davanın gerçekte konusuz kalmadığı halde konusuz kalmış gibi karara bağlanması, adil yargılanma hakkını ve sosyal güvenlik hakkının özünü zedeleyen, kamu düzenine aykırı bir durumdur. Bu nedenle, davacı bu yönde bir istinaf başvurusunda bulunmamış olsa bile, BAM'ın bu durumu re'sen tespit edip, davanın konusuz kalmadığına işaret ederek kararı bozması ve ilk derece mahkemesinin veya kendisinin davanın esası hakkında bir karar vermesini sağlaması gerekir. YHGK da bu yönde karar vererek, usuli kazanılmış hak veya taraf iradesinin, kamu düzenine ilişkin bu temel ilkeyi bertaraf edemeyeceğini vurgulamıştır. (Kaynak: zulkufarslan.av.tr/davanin-konusuz-kalmasi/, YHGK E. 2023/82, K. 2023/764)