Karşılıklı borç yükleyen bir sözleşmede, borçlunun temerrüde düşmesi halinde alacaklının sahip olduğu seçimlik hakları (TBK m. 125) ve bu hakları kullanabilmesinin ön koşulu olan 'uygun bir süre verme' (mehil) kuralını (TBK m. 123) açıklayınız. TBK m. 124'te sayılan, süre verilmesini gerektirmeyen istisnai durumlar nelerdir?
Karşılıklı borç yükleyen bir sözleşmede (örn: satış, kira) borçlu temerrüde düştüğünde, alacaklı hemen seçimlik haklarını kullanamaz. Kural olarak öncelikle, borçluya borcunu ifa etmesi için 'uygun bir süre' (mehil) vermesi veya bunu hakimden istemesi gerekir (TBK m. 123). Bu süre içinde borçlu borcunu ifa ederse, alacaklı sadece gecikme tazminatı isteyebilir. Eğer borçlu bu sürede ifada bulunmazsa, alacaklının TBK m. 125'e göre üç seçimlik hakkı doğar: 1) Aynen İfa ve Gecikme Tazminatı: Alacaklı, borcun aynen yerine getirilmesini istemeye devam edebilir ve temerrüt nedeniyle uğradığı zararın (gecikme tazminatı) giderilmesini talep edebilir. Bu, alacaklının temel hakkıdır. 2) Olumlu Zararın Tazmini (İfadan Vazgeçip Müspet Zarar): Alacaklı, aynen ifadan ve gecikme tazminatından vazgeçtiğini derhal bildirerek, borcun hiç ifa edilmemesinden doğan zararının (olumlu/müspet zarar) giderilmesini isteyebilir. Bu, alacaklının sözleşme gereği elde edeceği menfaatten mahrum kalması nedeniyle uğradığı zarardır. 3) Sözleşmeden Dönme ve Olumsuz Zararın Tazmini: Alacaklı, sözleşmeden döndüğünü bildirerek, sözleşmeyi geçmişe etkili olarak sona erdirebilir. Bu durumda taraflar, daha önce ifa ettikleri edimleri geri verirler. Ayrıca alacaklı, borçlu kusurlu ise, sözleşmenin geçersiz kalması nedeniyle uğradığı zararın (olumsuz/menfi zarar) giderilmesini de isteyebilir. Bu, sözleşme hiç yapılmasaydı uğramayacağı zarardır. TBK m. 124'e göre süre verilmesini gerektirmeyen istisnai durumlar şunlardır: a) Borçlunun durumundan veya tutumundan süre verilmesinin etkisiz olacağının anlaşılması (borçlunun kesin olarak ifa etmeyeceğini bildirmesi gibi). b) Temerrüt sonucu borcun ifasının alacaklı için yararsız kalması (belirli bir tarihteki düğün için kiralanan gelinliğin o tarihten sonra teslimi gibi). c) Borcun belirli bir zamanda ifa edilmemesi halinde artık kabul edilmeyeceğinin sözleşmeden anlaşılması (kesin vadeli işlem). (Kaynak: zulkufarslan.av.tr/tbk-borc-iliskisinin-hukumleri/, TBK m. 123-125)