Bir taşınmazın, borca teminat oluşturmak amacıyla inançlı işlemle inanılana devredildiği bir durumda, inananın borcunu ödedikten sonra taşınmazın iadesini talep etmesi üzerine inanılanın iadeden kaçınması halinde açılacak tapu iptal ve tescil davasında, mahkemenin izleyeceği prosedür ve vereceği kararın niteliği ne olmalıdır? Özellikle, inananın borcunu ödediğini veya ödemeyi teklif ettiğini ispat etmesinin (TBK m.97) davadaki rolünü açıklayınız.

Bu durumda inanan, inanılan aleyhine 'inançlı işlem nedeniyle tapu iptal ve tescil' davası açar. Mahkemenin izleyeceği prosedür ve kararın niteliği şu şekildedir: 1) İspat Yükü: Davacı inanan, öncelikle taraflar arasında bir inanç sözleşmesi bulunduğunu ve tapudaki devrin bu sözleşmeye istinaden yapıldığını, kural olarak yazılı delille ispat etmek zorundadır. Ayrıca devrin amacının bir borca teminat oluşturmak olduğunu kanıtlamalıdır. 2) Borcun Ödenmesi Şartı: İnançlı işlem, karşılıklı borç yükleyen bir sözleşmedir. İnanç konusu malın geri istenebilmesi için, inananın kendi edimini (borcu ödeme) yerine getirmiş olması veya getirmeyi teklif etmesi gerekir. Bu durum, TBK m. 97'de düzenlenen 'ödemezlik def'i' ilkesinin bir yansımasıdır. Davacı inanan, borcunu tamamen ödediğini ispat ederse, mahkeme doğrudan tapu kaydının iptali ile davacı adına tesciline karar verir. 3) Borcun Ödenmemesi veya Kısmen Ödenmesi: Eğer inanan borcun tamamını ödememişse, inanılanın iade borcu henüz muaccel olmamıştır. Bu durumda mahkeme davayı hemen reddetmez. Genellikle, bilirkişi marifetiyle kalan borç miktarını (anapara ve faizleriyle birlikte) tespit eder ve davacı inanana bu bedeli mahkeme veznesine depo etmesi için uygun bir süre verir. Davacı bu bedeli depo ederse, mahkeme 'bedelin inanılana ödenmesi kaydıyla' tapunun iptaline ve inanan adına tesciline karar verir. Eğer davacı verilen sürede parayı depo etmezse, davası reddedilir. Bu karar, edaya mahkum hükmünü de içeren yenilik doğurucu bir nitelik taşır. (Kaynak: kadimhukuk.com.tr/makale/inancli-islem-inanc-sozlesmesi/)