HMK m. 9 gerekçesinde, davalının Türkiye'de son oturduğu yerin veya dava konusu olmayan malının bulunduğu yerin yetkili mahkeme olarak kabul edilmemesinin sebebinin, 'aşkın yetki' (exorbitant jurisdiction) gerekçesiyle yabancı ülke mahkemelerince tanıma ve tenfiz taleplerinin reddini engellemek olduğu belirtilmiştir. 'Aşkın yetki' kavramı nedir ve milletlerarası özel hukukta tanıma ve tenfiz açısından neden bir engel teşkil eder? HMK m. 9'un bu konudaki düzenlemesinin, MÖHUK'un genel ruhu ve karşılıklılık ilkesi ile olan uyumunu değerlendiriniz.

'Aşkın yetki' (exorbitant jurisdiction), bir devletin mahkemelerinin, davalı veya davanın konusu ile çok zayıf veya mantıksız bir bağa dayanarak kendini yetkili sayması durumunu ifade eder. Örneğin, davalının o ülkeden sadece transit geçerken kendisine tebligat yapılması veya dava konusuyla全く ilgisiz küçük bir malının o ülkede bulunması gibi durumlara dayanarak yetki iddiasında bulunulması aşkın yetki sayılır. Milletlerarası özel hukukta, bir mahkeme kararının başka bir ülkede tanınması veya tenfiz edilebilmesi için, kararı veren mahkemenin yetkisinin 'kabul edilebilir' ve 'makul' uluslararası standartlara uygun olması beklenir. Eğer kararı veren mahkeme, diğer devletin 'aşkın' olarak kabul ettiği bir yetki kuralına dayanmışsa, tenfiz talep edilen devletin mahkemesi, kendi kamu düzenine veya temel adalet anlayışına aykırı bularak tanıma veya tenfiz talebini reddedebilir (MÖHUK m. 54/1-b'nin zımni yorumu). HMK m. 9'un gerekçesinde belirtilen değişiklik, tam olarak bu sorunu çözmeye yöneliktir. Eski HUMK, davalının Türkiye'deki dava konusu olmayan herhangi bir malının bulunduğu yeri dahi yetkili sayarak 'aşkın yetki'ye örnek teşkil eden bir kural içeriyordu. HMK, bu kuralı kaldırıp, yetkiyi davalının Türkiye'deki 'mutad meskeni' veya 'uyuşmazlık konusu malvarlığı unsuru'nun bulunduğu yer ile sınırlayarak, uluslararası alanda kabul gören daha makul yetki temellerine dayanmıştır. Bu düzenleme, MÖHUK'un genel ruhu ve 'karşılıklılık (mütekabiliyet)' ilkesi ile tam bir uyum içindedir. Türk mahkemelerinin daha makul yetki kuralları benimsemesi, yabancı mahkemelerin de Türk mahkeme kararlarını tanıma ve tenfiz etme olasılığını artırır. Bu, hem Türk vatandaşlarının yurt dışında haklarını daha kolay takip etmelerini sağlar hem de Türkiye'de verilen kararların uluslararası geçerliliğini güçlendirir. (İlgili metin: hmk-madde-9-turkiyede-yerlesim-yerinin-bulunmamasi-halinde-yetki, İlgili Kanunlar: HMK m. 9, MÖHUK m. 54)