Bir hukuk davasında, delillerin HMK m. 197 uyarınca 'istinabe' yoluyla toplanması sırasında, tarafların bu sürece katılım hakları nelerdir? Maddenin 3. fıkrasında belirtilen 'delillerle ilgili açıklama haklarını kullanabilirler' ifadesi, uygulamada ne anlama gelmektedir? Tarafların, usulüne uygun davet edilmelerine rağmen istinabe duruşmasında hazır bulunmamalarının sonucu nedir?

HMK m. 197 uyarınca, başka bir yerdeki delillerin istinabe (adli yardım) yoluyla toplanması, delillerin doğrudan doğruyalığı ilkesinin bir istisnasıdır. Ancak kanun koyucu, bu istisnanın tarafların en temel yargısal hakkı olan 'hukuki dinlenilme hakkı'nı (Anayasa m. 36, HMK m. 27) ihlal etmemesi için önemli güvenceler getirmiştir. Tarafların bu süreçteki katılım hakları, HMK m. 197/3'te düzenlenmiştir: 1) Hazır Bulunma Hakkı: Taraflar (ve vekilleri), delillerin incelendiği veya tanık, bilirkişi gibi kişilerin beyanlarının dinlendiği istinabe duruşmasında hazır bulunma hakkına sahiptir. 2) Bilgilendirilme Hakkı: Bu hakkın fiilen kullanılabilmesi için, istinabe olunan mahkemenin, taraflara incelemenin yapılacağı 'tarih ve yeri' usulüne uygun bir davetiye ile bildirmesi zorunludur. Bu, hukuki dinlenilme hakkının 'bilgilenme' unsurunun bir gereğidir. 3) Açıklama Hakkı: Maddede geçen 'delillerle ilgili açıklama haklarını kullanabilirler' ifadesi, tarafların istinabe duruşmasında pasif bir izleyici olmanın ötesinde, aktif katılım gösterebilecekleri anlamına gelir. Bu kapsamda taraflar; - Tanığa veya bilirkişiye, naip hakim aracılığıyla soru sorabilirler. - Keşif sırasında incelenen bir hususa dikkat çekebilir, itirazlarını veya beyanlarını tutanağa geçirtebilirler. - Sunulan bir belge hakkında beyanda bulunabilirler. Kısacası, asıl mahkemede sahip oldukları delillere ilişkin beyan ve itiraz haklarının büyük bir kısmını istinabe duruşmasında da kullanabilirler. Tarafların Davete Rağmen Hazır Bulunmamasının Sonucu: HMK m. 197/3'ün son cümlesi bu durumu açıkça düzenlemiştir: 'Bu davet üzerine taraflar istinabe olunan mahkemede hazır bulunmasalar dahi deliller incelenir veya beyanlar dinlenir.' Yani, tarafların istinabe duruşmasına katılmaları bir hak ve imkandır, bir zorunluluk değildir. Mahkeme, tarafları usulüne uygun olarak davet etmişse, onların yokluğunda da delil toplama işlemini yapar ve bu işlem geçerli olur. Taraflar, kendilerine tanınan bu hakkı kullanmamanın sonuçlarına katlanırlar.