CMK m. 91/5, yakalanan kişiye ve belirli yakınlarına, 'hemen serbest bırakılmayı sağlamak için sulh ceza hâkimine başvurma' hakkı tanımaktadır. Bu başvuru bir 'itiraz' mıdır, yoksa İngiliz hukukundaki 'habeas corpus' benzeri özel bir başvuru yolu mudur? Bu başvurunun amacı ve sulh ceza hakiminin incelemesinin kapsamı nedir?

CMK m. 91/5'te düzenlenen bu başvuru, teknik olarak CMK m. 267 vd. düzenlenen genel 'itiraz' kanun yolunun özel bir türü olmakla birlikte, amacı ve işleyişi itibarıyla Anglosakson hukukundaki 'habeas corpus' (Latince: 'bedenine sahip olasın') ilkesine çok benzer. Habeas corpus, hukuka aykırı olarak alıkonulan bir kişinin, derhal bir hakim önüne çıkarılarak alıkonulmanın yasallığının sorgulanmasını sağlayan temel bir hürriyet güvencesidir. CMK m. 91/5'teki başvurunun da temel amacı, yakalama ve devamında uygulanan gözaltı işleminin hukuka uygunluğunu, bir yargı merciine (sulh ceza hakimi) hızlı bir şekilde denetletmek ve hukuka aykırılık varsa kişinin derhal serbest bırakılmasını sağlamaktır. Sulh ceza hakiminin incelemesinin kapsamı, yakalamanın CMK'daki şartlara (suçüstü hali, makul şüphe vb.) uygun yapılıp yapılmadığı, gözaltı kararının gerekli olup olmadığı ve gözaltı süresinin yasaya uygun kullanılıp kullanılmadığı ile sınırlıdır. Hakim, evrak üzerinden yaptığı bu inceleme sonucunda yakalamayı hukuka aykırı bulursa, kişinin derhal serbest bırakılmasına karar verir. Bu, kişi hürriyetine yönelik idari ve kolluk tasarrufları üzerinde hızlı bir yargısal denetim mekanizmasıdır.