Yargıtay 22. Hukuk Dairesi'nin 2017/30909 E. sayılı kararında, süresinde süre tutum dilekçesi verilmiş ancak gerekçeli istinaf dilekçesi süresinde verilmemişse, Bölge Adliye Mahkemesi'nin 'usulden ret' kararı vermesinin hatalı olduğu, 'esastan ret' kararı vermesi gerektiği belirtilmiştir. Bu iki karar türü arasındaki fark nedir ve Yargıtay bu sonuca varırken Bölge Adliye Mahkemesi'nin 'hukukilik denetimi' yapma görevini nasıl yorumlamıştır?
'Usulden ret' ile 'esastan ret' kararları arasındaki temel fark, mahkemenin davanın esasına girip girmediğidir. 'Usulden ret' kararı, davanın esasına hiç girmeden, başvuru şartlarındaki bir eksiklik (sürenin kaçırılması, harcın yatırılmaması vb.) nedeniyle verilen bir karardır. 'Esastan ret' kararı ise, usuli bir engel bulunmadığı, mahkemenin işin esasına girdiği ancak talep edilen hususu hukuken veya fiilen yerinde bulmadığı için verdiği bir karardır. Yargıtay'ın bu sonuca varmasının temelinde, Bölge Adliye Mahkemesi'nin (BAM) istinaf incelemesindeki ikili rolü yatar: maddi vakıa denetimi ve hukukilik denetimi. BAM, maddi vakıa denetimi açısından istinaf sebepleriyle bağlıdır (HMK m. 355). Eğer gerekçeli dilekçe hiç verilmemişse veya süresinde verilmemişse, BAM'ın inceleyeceği bir maddi vakıa iddiası yoktur. Ancak, BAM aynı zamanda bir hukukilik denetimi de yapmakla yükümlüdür ve bu denetim, özellikle 'kamu düzenine aykırılık' yönünden istinaf sebepleriyle sınırlı değildir. Süresinde bir süre tutum dilekçesi verilmesiyle istinaf yolu açılmıştır. Bu noktadan sonra BAM, dosyayı tamamen kapatamaz. En azından kamu düzenine aykırılık olup olmadığını re'sen incelemek zorundadır. Bu incelemeyi yaptıktan sonra, incelenecek başka bir istinaf sebebi de bulunmadığından, başvuruyu 'esastan' reddetmelidir. Yani, 'Usulüne uygun başvurdun, dosyayı inceledim (hukukilik denetimi/kamu düzeni yönünden), ancak ileri sürdüğün bir sebep olmadığından ve re'sen de bir aykırılık görmediğimden talebini esastan reddediyorum' demelidir. 'Usulden ret' ise, 'başvurun usulüne uygun olmadığı için dosyayı hiç incelemiyorum' anlamına gelir ki, süre tutum dilekçesi süresinde verildiği için bu yanlıştır.